به گزارش هاوار زاگرس:در استانی که بخشی از ظرفیت اقتصادی آن در دل منابع نفتی، گازی و معدنی نهفته است، گاهی مهمترین سرمایه نه در اعماق زمین، بلکه در ذهن پژوهشگرانی قرار دارد که میخواهند از داشتههای موجود، محصولی تازه بسازند.ایلام سالهاست با ظرفیتهای طبیعی و معدنی خود شناخته میشود، اما پرسش اساسی همچنان باقی است؛ چه میزان از این ظرفیتها به فناوری، تولید محصول نهایی، اشتغال و بهبود زندگی مردم تبدیل شده است؟پاسخ به این پرسش را باید در مسیری جستوجو کرد که از آزمایشگاههای دانشگاه آغاز میشود و قرار است به صنعت و زندگی روزمره مردم برسد؛ مسیری که سحر عبدالهی، دانشآموخته دکتری تخصصی شیمی آلی دانشگاه ایلام، بخشی از آن را با پژوهش روی مواد قیری و توسعه کاربردهای فناورانه آن دنبال کرده است.عبدالهی که متولد شهرستان بدره و ساکن درهشهر است، در نهمین دوره جایزه امیدآفرین پروفسور ایرج نبیپور بنیاد نخبگان استان بوشهر مورد تقدیر قرار گرفت؛ موفقیتی که بار دیگر ظرفیت علمی دانشآموختگان ایلام را به نمایش گذاشت، اما اهمیت مسیر او تنها به دریافت یک جایزه علمی محدود نمیشود؛ آنچه این دستاورد را قابل توجه میکند، تلاش برای عبور از مرز مقاله و آزمایشگاه و رسیدن به محصولی متناسب با نیازهای واقعی جامعه است.
از سه مقطع تحصیلی تا یک ایده فناورانه
مسیر علمی سحر عبدالهی از سال ۱۳۹۳ تا ۱۴۰۴ در دانشگاه ایلام و در سه مقطع کارشناسی شیمی محض، کارشناسی ارشد شیمی آلی و دکتری تخصصی شیمی آلی ادامه یافته است؛ مسیری که به گفته او، با وجود دشواریهای مختلف، از جمله شرایط دوران کرونا، با علاقه به پژوهش و یادگیری دنبال شده است.
او در دوره کارشناسی ارشد با راهنمایی دکتر مریم حجامی روی سنتز و شناسایی کاتالیزگرهای مزوپوری در واکنشهای چندجزئی فعالیت کرد و در دوره دکتری، با راهنمایی دکتر محمد سلیمانبیگی، پژوهشهای خود را به حوزه هیدروکربنهای قیری و سنگین و کاربردهای آنها پیوند زد.حدود ۱۰ مقاله نمایهشده بینالمللی، نزدیک به ۳۰ مقاله همایشی و تألیف چندین کتاب، بخشی از کارنامه پژوهشی این دانشآموخته است. حضور در رویدادهایی همچون جشنواره بینالمللی حرکت، طرحهای شهید وزوایی، شهید احمدیروشن و شهید بابایی و کسب عنوان دانشجوی نمونه کشور و برگزیده جایزه البرز نیز از دیگر سوابق علمی اوست.اما نقطه تمایز این مسیر، تلاش برای تبدیل دانش شیمی به فناوری قابل استفاده است؛ موضوعی که عبدالهی آن را در پیوند میان منابع بومی و نیازهای صنعتی و کشاورزی استان دنبال میکند.
وقتی قیر فقط یک ماده خام نیست
در نگاه عمومی، قیر بیشتر با راهسازی و کاربردهای عمرانی شناخته میشود؛ مادهای که ارزش اقتصادی آن معمولاً در قالب ماده اولیه یا محصولاتی با کاربردهای مشخص تعریف میشود. اما نگاه پژوهشی میتواند مسیر دیگری پیش روی این ظرفیت قرار دهد؛ فرآوری و اصلاح مواد قیری و استفاده از ویژگیهای آنها برای تولید محصولات تخصصیتر.عبدالهی در توضیح فعالیت خود میگوید ایده اصلی، بهرهگیری خلاقانه از مواد قیری و نفتی و تبدیل مواد اولیه یا کمارزشتر به محصولات دارای ارزش افزوده بیشتر است.او در حوزه هیدروکربنهای قیری و نفتی، اختراعی دارد که به گفته خودش مورد تأیید سازمان مالکیت معنوی و سازمان پژوهشهای علمی و صنعتی ایران قرار گرفته است.
در کنار این دستاورد، یکی از محورهای پژوهشی او توسعه بستری بر پایه نیتروبیتومین برای تولید کود آهستهرهش بوده است؛ بستری که هدف از بررسی آن، بهبود نگهداشت آب و بررسی اثر آن بر شاخصهای رشد و وضعیت فیزیولوژیک گیاه، بهویژه در شرایط کمآبی است.این بخش از پژوهش، ارتباط مستقیمی با یکی از نیازهای مهم بخش کشاورزی دارد؛ یعنی مدیریت بهتر آب و استفاده کارآمدتر از عناصر غذایی.
مسئلهای به نام آب؛ چرا کود آهستهرهش اهمیت دارد؟
کشاورزی تنها به تأمین آب وابسته نیست؛ نحوه مصرف آب، زمانبندی آبیاری، کیفیت خاک و چگونگی استفاده گیاه از عناصر غذایی نیز در میزان بهرهوری تولید نقش دارند.بر اساس اطلاعات سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (فائو)، در سال ۲۰۲۳ حدود ۸۶ میلیارد مترمکعب از برداشت آب در ایران به بخش کشاورزی اختصاص داشته است. همچنین شاخص تنش آبی کشور در این گزارش ۸۰.۴۳ درصد اعلام شده است؛ آماری که اهمیت اصلاح شیوههای مصرف آب و افزایش بهرهوری در کشاورزی را نشان میدهد.از سوی دیگر، کودهای متداول محلول در آب ممکن است پیش از آنکه گیاه فرصت جذب کامل عناصر غذایی را پیدا کند، بخشی از مواد مؤثر خود را از طریق آبشویی، رواناب یا سایر فرایندها از دست بدهند. به همین دلیل، فناوری کودهای آهستهرهش و کنترلرهش در سالهای اخیر مورد توجه پژوهشگران قرار گرفته است.گزارشهای تخصصی فائو و مطالعات علمی منتشرشده در این حوزه نشان میدهند که تنظیم سرعت آزادسازی عناصر غذایی میتواند به هماهنگی بهتر میان نیاز گیاه و زمان دسترسی به مواد غذایی کمک کند و در شرایط مناسب، بخشی از تلفات کود را کاهش دهد.
در چنین شرایطی، توسعه بستری که بتواند هم در نگهداشت رطوبت نقش داشته باشد و هم برای آزادسازی تدریجی عناصر غذایی مورد استفاده قرار گیرد، از نظر پژوهشی اهمیت پیدا میکند.البته باید میان ظرفیت علمی یک فناوری و عملکرد اثباتشده آن در مزرعه تفاوت قائل شد؛ هر محصولی پیش از ورود به چرخه کشاورزی، نیازمند آزمایشهای مستقل، بررسی سازگاری با خاک و گیاه، ارزیابی زیستمحیطی و سنجش اقتصادی است.
عددی امیدوارکننده اما آزمایشگاهی۱
یکی از نتایج قابل توجهی که عبدالهی در تشریح پژوهش خود مطرح میکند، مربوط به آزمونهای نگهداشت آب بستر مورد مطالعه است.به گفته او، ظرفیت نگهداشت آب این بستر در مقایسه آزمایشگاهی حدود سه برابر پرلیت گزارش شده است. همچنین زمان بازیابی شرایط رطوبتی در این آزمون حدود ۸۰ ساعت بوده، در حالی که این زمان برای پرلیت حدود ۲۸ ساعت ثبت شده است.این ارقام از منظر پژوهشی قابل توجهاند؛ زیرا نشان میدهند ماده مورد بررسی ظرفیت متفاوتی در نگهداشت رطوبت دارد و میتواند موضوع مطالعات تکمیلی قرار گیرد.با این حال، عبدالهی تأکید میکند که این نتایج مربوط به آزمونهای بستر است و نمیتوان آن را مستقیماً معادل درصد صرفهجویی آب در مزرعه یا افزایش جذب عناصر غذایی دانست.به بیان دیگر، هنوز برای پاسخ به این پرسش که کشاورز در عمل چه میزان آب کمتر مصرف خواهد کرد یا محصول چه میزان افزایش عملکرد خواهد داشت، به آزمایشهای میدانی و دادههای کمی بیشتری نیاز است.این همان نقطهای است که یک ایده علمی باید از مرحله اثبات اولیه عبور کند و در شرایط واقعی تولید، توانایی خود را نشان دهد.
از بنه زاگرس تا آینده کشاورزی
یکی دیگر از بخشهای قابل توجه فعالیت پژوهشی عبدالهی، توجه به گونه بومی بنه یا پسته وحشی است؛ درختی ارزشمند در اکوسیستم زاگرس که استقرار و رشد آن در شرایط کمآبی با دشواریهایی همراه است.به گفته این پژوهشگر، انتخاب بنه برای بررسی اثر بسترهای آهستهرهش و نگهداشت آب، به اهمیت بومشناختی این گونه و ضرورت تقویت استقرار نهالهای آن در شرایط تنش خشکی بازمیگردد.از آنجا که بنه و پسته خوراکی به یک جنس گیاهی تعلق دارند، نتایج این پژوهش میتواند زمینهای برای مطالعات تکمیلی در حوزه باغداری پسته نیز فراهم کند؛ هرچند تعمیم مستقیم نتایج به پسته خوراکی، بدون آزمایشهای مستقل و بررسی شرایط واقعی باغها امکانپذیر نیست.این رویکرد از آن جهت اهمیت دارد که پژوهش را از یک موضوع صرفاً آزمایشگاهی به مسئلهای مرتبط با منابع طبیعی، کشاورزی و حفاظت از پوشش گیاهی زاگرس پیوند میدهد.
ارزش افزودهای که هنوز به سرمایهگذاری نیاز دارد
ایلام از ظرفیتهای نفتی، گازی و معدنی برخوردار است؛ اما بهرهمندی واقعی از این ظرفیتها زمانی اتفاق میافتد که مواد اولیه از مرحله استخراج و فروش خام عبور کنند و در زنجیره فرآوری و تولید محصولات تخصصی قرار گیرند.عبدالهی معتقد است ارزش اصلی فناوری در آن است که ماده اولیه پس از فرآوری و اصلاح شیمیایی به محصولی با کیفیت کنترلشده و عملکرد قابل ارزیابی تبدیل شود.با این حال، محاسبه میزان دقیق ارزش افزوده اقتصادی این طرح به اطلاعاتی همچون قیمت ماده اولیه، هزینه فرآوری، میزان بازده تولید، هزینه انرژی، کنترل کیفیت و قیمت فروش محصول نهایی نیاز دارد؛ بنابراین هنوز نمیتوان رقم مشخصی برای سودآوری یا میزان افزایش ارزش اقتصادی آن اعلام کرد.
در صورت توسعه خط تولید نیمهصنعتی، زمینه فعالیت برای نیروهای متخصص در حوزه شیمی، فرآوری مواد، کنترل کیفیت، آزمایشگاه، بهرهبرداری و نگهداری تجهیزات فراهم میشود. همچنین بخشهایی همچون تأمین مواد اولیه، حملونقل، بستهبندی و بازاریابی میتوانند از توسعه چنین فعالیتی اثر بپذیرند.اما تعداد فرصتهای شغلی نیز به میزان سرمایهگذاری، ظرفیت تولید و سطح فناوری خط تولید وابسته است و باید در یک طرح امکانسنجی مشخص شود.
حلقه مفقوده؛ فاصله دانشگاه تا صنعت
یکی از مهمترین چالشهای پیش روی پژوهشگران فناور، فاصله میان دستیابی به نتیجه آزمایشگاهی و ورود محصول به بازار است؛ فاصلهای که گاهی از خود مسیر تحقیق و توسعه دشوارتر میشود.عبدالهی در این زمینه به محدودیت دسترسی به تجهیزات تخصصی، هزینه بالای ساخت نمونه نیمهصنعتی، نیاز به آزمونهای استاندارد و دشواری تأمین سرمایه اشاره میکند.او معتقد است صنایع بزرگ استان باید فرصت بیشتری برای ارزیابی توان علمی و فناوری پژوهشگران بومی فراهم کنند؛ البته این همکاری نباید صرفاً بر پایه حمایت شعاری باشد، بلکه باید با آزمون محصول، سنجش کیفیت، بررسی ایمنی و ارزیابی اقتصادی همراه شود.به اعتقاد او، ایجاد سازوکاری برای اجرای پروژههای مشترک دانشگاه و صنعت، خرید آزمایشی محصولات تأییدشده و فراهم کردن فرصت آزمون در محیط واقعی میتواند به کاهش فاصله میان پژوهش و تولید کمک کند.این مطالبه بهویژه در استانی مانند ایلام اهمیت دارد؛ استانی که از یک سو دارای منابع طبیعی و صنعتی است و از سوی دیگر، دانشآموختگان دانشگاهی آن برای تبدیل تخصص خود به فرصت شغلی و اقتصادی به بستر مناسب نیاز دارند.
امیدی که باید به محصول برسد
سحر عبدالهی برای ادامه مسیر فناورانه خود سه مطالبه اصلی را مطرح میکند: تأمین مالی هدفمند برای تکمیل مطالعات و ساخت تجهیزات پایلوت، فراهم شدن زیرساخت ایمن و مناسب برای تولید آزمایشی و ایجاد مسیر ارتباطی مؤثر با صنایع نفت، گاز، پتروشیمی و بخش کشاورزی برای ارزیابی و عرضه محصول.او تأکید دارد که هدفش صرفاً دریافت حمایت مالی نیست؛ بلکه میخواهد دستاورد پژوهشی به محصولی استاندارد، قابل رقابت و مفید برای اقتصاد استان تبدیل شود.این پژوهشگر که فرزند جانباز دوران دفاع مقدس است، مسئولیتپذیری، امید و ایستادگی را از مهمترین ارزشهایی میداند که از خانواده آموخته و تلاش کرده است آنها را در مسیر علمی و حرفهای خود ادامه دهد.او همچنین از حمایت خانواده و راهنمایی استادان خود، بهویژه دکتر مریم حجامی، دکتر محمد سلیمانبیگی و دکتر مهدی حیدری، قدردانی میکند و باور دارد علم زمانی ارزش واقعی خود را نشان میدهد که در خدمت جامعه قرار گیرد.داستان این بانوی پژوهشگر ایلامی، فراتر از دریافت یک جایزه علمی، یادآور یک واقعیت مهم است؛ استانها برای توسعه تنها به منابع طبیعی و سرمایه مالی نیاز ندارند، بلکه به انسانهایی نیاز دارند که بتوانند میان ظرفیتهای موجود و نیازهای واقعی جامعه ارتباط برقرار کنند.البته مسیر این دستاورد هنوز به آزمونهای میدانی، تکمیل ارزیابیهای فنی و اقتصادی، تأمین زیرساخت تولید و ورود به بازار نیاز دارد؛ اما همین تلاش برای تبدیل دانش بومی به فناوری کاربردی، میتواند نقطه آغاز امیدی تازه باشد.
شاید مهمترین پرسش پیش روی مدیران استان نیز همین باشد: وقتی یک پژوهشگر بومی برای تبدیل ظرفیتهای قیری و معدنی به محصول فناورانه قدم برداشته است، چه سازوکاری وجود دارد تا نتیجه سالها تحصیل و پژوهش، در قفسه آزمایشگاه باقی نماند و به تولید، اشتغال و حل مسئلهای از جامعه منجر شود؟
#ایران_قوی#جام_رسانه_امید *#StrongIran* #ایلام-قوی#ایلام_قوی













