به گزارش پایگاه هاوار زاگرس، گاهی یک تصویر کافی است تا پرسشی قدیمی دوباره پیش روی افکار عمومی قرار بگیرد؛ اینکه با میراث تاریخی یک سرزمین چه می‌کنیم و سهم ما از حفاظت یادگارهایی که نسل‌های پیشین به جا گذاشته‌اند، چقدر است؟
انتشار دو تصویر از سنگ‌نوشته تخت‌خان در فضای مجازی، این بار نگاه‌ها را به سوی بان‌روشان و یکی از آثار ارزشمند دوره قاجار در استان ایلام برده است. تفاوت ظاهری تصاویر و مشاهده لکه‌ها و پوشش‌های سفیدرنگ روی سطح کتیبه، نگرانی‌هایی درباره آسیب‌دیدگی یا حتی تخریب این اثر تاریخی ایجاد کرده؛ نگرانی‌هایی که با واکنش فعالان و دوستداران میراث فرهنگی همراه شده است.
علی حیات‌نیا در یادداشتی با طرح پرسش «تخت‌خان فروریخت؟!» نسبت به وضعیت این سنگ‌نوشته ابراز نگرانی کرده و خواستار توضیح روشن مسئولان میراث فرهنگی شده است. پرسش اصلی او نیز این است که چگونه اثری که از سال ۱۳۸۱ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده، ممکن است بدون حفاظت و رسیدگی کافی در معرض آسیب قرار گرفته باشد؟
با این حال، آنچه تاکنون از سوی اداره‌کل میراث فرهنگی استان اعلام شده، تأیید تخریب کامل کتیبه نیست. روابط عمومی این اداره‌کل در جوابیه‌ای اعلام کرده است که در بررسی اولیه، لکه‌ها و پوشش‌های سفیدرنگی روی سطح اثر مشاهده شده که احتمال می‌رود بخشی از آن ناشی از مواد ملات یا رسوبات سطحی، از جمله خاک سنگ و سیمان سفید باشد؛ موضوعی که تشخیص قطعی آن به بررسی تخصصی نیاز دارد.
یادگار غلامرضاخان والی؛ سندی از تاریخ پشتکوه
سنگ‌نوشته تخت‌خان در منطقه بان‌روشان، بخش صالح‌آباد، در مسیر ایلام به مهران قرار دارد و از آثار تاریخی برجای‌مانده از دوره قاجار است. این کتیبه به دستور غلامرضاخان والی، حاکم پشتکوه، در سال ۱۳۲۵ هجری قمری بر سنگ حک شده و در ۱۷ اسفند ۱۳۸۱ با شماره ۷۹۹۹ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
اهمیت تخت‌خان تنها به قدمت آن محدود نمی‌شود. متن این سنگ‌نوشته اطلاعاتی درباره شجره‌نامه والیان پشتکوه و بخشی از اقدامات عمرانی غلامرضاخان والی در خود جای داده است. خط نستعلیق با گرایش به نستعلیق شکسته نیز از ویژگی‌های هنری این اثر به شمار می‌رود.
عباس رهبری در پژوهشی با عنوان «سنگ‌نوشته تخت‌خان، نمادی از تاریخ و فرهنگ ایلام در دوره قاجار» که در شماره ۸۶ و ۸۷ فصلنامه فرهنگ ایلام، بهار و تابستان ۱۴۰۴، منتشر شده، این کتیبه را سندی تاریخی و هنری از دوره قاجار معرفی می‌کند.
در این پژوهش، سنگ‌نوشته تخت‌خان به‌عنوان منبعی دست‌اول برای شناخت شجره‌نامه والیان، اقدامات عمرانی غلامرضاخان و بخشی از وضعیت سیاسی و اجتماعی منطقه بررسی شده است. پژوهشگر همچنین بر ارزش هنری خط و شیوه حکاکی کتیبه تأکید کرده و حفاظت و معرفی بیشتر آن را ضروری دانسته است.
به همین دلیل، هرگونه آسیب به سطح سنگ یا نوشته‌های آن، صرفاً یک خسارت ظاهری نیست؛ بلکه می‌تواند به از بین رفتن بخشی از اطلاعات تاریخی منجر شود که بازسازی یا جایگزینی آن به‌سادگی امکان‌پذیر نیست.
میراث فرهنگی: لکه‌های سفید نیازمند بررسی تخصصی است
روابط عمومی اداره‌کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان ایلام در اطلاعیه ای درباره وضعیت کتیبه تخت‌خان اعلام کرده است، فرزاد شریفی، مدیرکل این اداره‌کل، به همراه یگان حفاظت و کارشناسان مرمت از این اثر بازدید کرده‌اند.
بر اساس این جوابیه، در بررسی اولیه وجود لکه‌ها و پوشش‌های سفیدرنگ روی سطح کتیبه مشاهده شده و احتمال داده شده است که بخشی از این مواد ناشی از ملات یا رسوبات سطحی، از جمله خاک سنگ و سیمان سفید باشد.
در این توضیحات تأکید شده است که تشخیص قطعی ماهیت مواد و میزان تأثیر آن‌ها بر سطح سنگ، مستلزم بررسی تخصصی کارشناسان حفاظت و مرمت است.
اداره‌کل میراث فرهنگی همچنین اعلام کرده است که بررسی وضعیت موجود، آسیب‌شناسی علمی، مستندسازی دقیق و تهیه طرح حفاظت و مرمت اصولی اثر در دستور کار قرار گرفته و موضوع در رایزنی با مدیرکل حفظ و احیای وزارت میراث فرهنگی نیز پیگیری شده است.
در بخش دیگری از جوابیه آمده است که عملیات حفاظت و مرمت کتیبه در هفته پیش‌رو آغاز خواهد شد تا اقدامات لازم با بهره‌گیری از ظرفیت کارشناسی و رعایت اصول علمی انجام شود.
روابط عمومی میراث فرهنگی در عین حال تأکید کرده است که هرگونه پاک‌سازی و مرمت باید با نظارت متخصصان واجد صلاحیت و بر اساس اصول علمی حفاظت از آثار تاریخی انجام شود تا سطح اصلی سنگ و نوشته‌های ارزشمند آن آسیب بیشتری نبیند.
این توضیحات اگرچه از ورود دستگاه متولی به موضوع حکایت دارد، اما هنوز چند پرسش اساسی بی‌پاسخ مانده است؛ منشأ دقیق مواد سفیدرنگ چیست؟
چه کسی یا چه عاملی آن‌ها را روی سطح کتیبه ایجاد کرده است؟
آیا این مواد به حروف و ساختار سنگ آسیب زده‌اند و آیا امکان پاک‌سازی آن‌ها بدون صدمه به اثر وجود دارد؟
برای مردم و دوستداران میراث فرهنگی، تخت‌خان تنها یک سنگ‌نوشته در مسیر جاده نیست؛ بخشی از هویت تاریخی منطقه است. بسیاری از شهروندان انتظار دارند آثاری که به نام میراث ملی ثبت می‌شوند، در عمل نیز از حفاظت مستمر برخوردار باشند.
حسین آقا یکی از شهروندان منطقه صالح‌آباد، با ابراز نگرانی اصلی خود در گفت و گو با خبرنگار ما اظهار داشت: «وقتی اثری تاریخی در منطقه ما وجود دارد، انتظار داریم فقط هنگام انتشار عکس‌های نگران‌کننده به یاد آن نیفتیم. باید در طول سال از آن بازدید شود و اگر مشکلی وجود دارد، پیش از آنکه جدی‌تر شود، برای رفع آن اقدام کنند.
زهرا یکی دیگر از شهروندان دوستدار میراث فرهنگی بر اهمیت اطلاع‌رسانی عمومی تأکید می‌کند و به خبرنگار فارس ایلام می‌گوید: خیلی از مردم شاید ندانند این سنگ‌نوشته چه ارزشی دارد و چه اطلاعاتی از تاریخ منطقه در آن ثبت شده است. اگر معرفی و حفاظت از آن جدی گرفته شود، مردم هم بیشتر مراقب خواهند بود و اجازه نمی‌دهند هر کسی به سطح کتیبه دست بزند یا آن را تخریب کند.
سعیدی یکی از علاقه‌مندان به تاریخ و آثار باستانی نیز معتقد است مرمت باید با شفافیت همراه باشد: وقتی درباره یک اثر تاریخی خبر آسیب‌دیدگی منتشر می‌شود، بهتر است مسئولان تصاویر قبل و بعد از مرمت و گزارش کارشناسی را هم در اختیار مردم قرار دهند. این کار هم اعتماد عمومی را بیشتر می‌کند و هم مشخص می‌شود چه اقداماتی برای حفظ اثر انجام شده است.
چرا سنگ‌نوشته‌ها آسیب می‌بینند؟
کارشناسان حفاظت و مرمت آثار تاریخی برای بررسی آسیب سنگ‌نوشته‌ها معمولاً مجموعه‌ای از عوامل طبیعی و انسانی را مورد توجه قرار می‌دهند. رطوبت، بارندگی، تغییرات دمایی، نفوذ آب به ترک‌های سنگ، فرسایش طبیعی و ویژگی‌های زمین‌شناختی مصالح می‌توانند در طول زمان موجب آسیب به سطح آثار سنگی شوند.
در کنار این عوامل، مداخله انسانی نیز اهمیت دارد. استفاده از مواد نامناسب برای ترمیم، پوشاندن سطح سنگ با ملات یا سیمان، پاک‌سازی غیراصولی، خراشیدن حروف و دست‌کاری سطح کتیبه می‌تواند به ساختار اثر و نوشته‌های آن صدمه بزند.
با این حال، درباره تخت‌خان هنوز نمی‌توان هیچ‌یک از این عوامل را علت قطعی آسیب معرفی کرد. حتی احتمال وجود سیمان سفید یا ملات که در جوابیه میراث فرهنگی مطرح شده، تا زمان انجام آزمایش و بررسی تخصصی در حد یک احتمال باقی می‌ماند.
نکته مهم این است که پاک‌کردن مواد سفیدرنگ از سطح سنگ نیز نباید با روش‌های معمول ساختمانی یا شست‌وشوی غیراصولی انجام شود؛ زیرا ممکن است مواد چسبیده به سطح، همراه با لایه‌های ظریف سنگ یا بخش‌هایی از نوشته جدا شوند.
از همین رو، مستندسازی وضعیت پیش از مرمت، شناسایی جنس مواد، تعیین روش پاک‌سازی و ثبت نتایج عملیات، از مراحل ضروری حفاظت علمی چنین اثری است.
ثبت ملی کافی نیست؛ حفاظت باید مستمر باشد
ثبت یک اثر در فهرست آثار ملی، گام مهمی برای شناسایی ارزش تاریخی و قرار گرفتن آن در چارچوب حفاظت قانونی است؛ اما ثبت ملی به‌تنهایی مانع فرسایش طبیعی یا مداخله انسانی نمی‌شود.
کتیبه تخت‌خان نیز با وجود ثبت در فهرست آثار ملی، به برنامه‌ای مستمر برای پایش وضعیت فیزیکی، حفاظت محیطی، اطلاع‌رسانی و رسیدگی تخصصی نیاز دارد. این مسئولیت تنها به زمان بروز بحران یا انتشار تصاویر نگران‌کننده محدود نمی‌شود.
در چنین شرایطی، انتظار می‌رود اداره‌کل میراث فرهنگی استان علاوه بر اعلام آغاز مرمت، گزارشی روشن از وضعیت فعلی اثر، میزان آسیب، نتیجه بررسی مواد سفیدرنگ و روش انتخاب‌شده برای حفاظت منتشر کند.
همچنین مشخص شدن اینکه آیا پوشش‌های مشاهده‌شده در نتیجه یک اقدام مرمتی یا مداخله انسانی ایجاد شده‌اند یا منشأ طبیعی و رسوبی دارند، برای افکار عمومی اهمیت دارد. اگر پای یک اقدام غیراصولی در میان باشد، باید مشخص شود چه کسی یا چه نهادی مسئول آن بوده و چه سازوکاری برای جلوگیری از تکرار چنین اتفاقاتی در نظر گرفته شده است.
تخت‌خان؛ مرمت یک سنگ یا صیانت از حافظه تاریخی؟
ماجرای کتیبه تخت‌خان بار دیگر مسئله حفاظت از میراث تاریخی ایلام را به صدر توجه عمومی آورده است؛ اثری که بیش از یک قرن از نگارش آن می‌گذرد و بخشی از تاریخ والیان پشتکوه را در خود ثبت کرده است.
اکنون اداره‌کل میراث فرهنگی از بازدید کارشناسی و آغاز عملیات حفاظت و مرمت خبر داده است؛ اما نتیجه نهایی زمانی روشن خواهد شد که آسیب‌شناسی علمی انجام شود، علت ایجاد پوشش‌های سفیدرنگ مشخص شود و گزارش مستند اقدامات حفاظتی در اختیار مردم قرار گیرد.
تخت‌خان فقط یک سنگ نوشته‌شده نیست؛ سندی از تاریخ یک منطقه و بخشی از حافظه جمعی مردم ایلام است. حفاظت از چنین آثاری با ثبت شماره ملی و صدور جوابیه پایان نمی‌یابد؛ بلکه نیازمند مراقبت مستمر، تخصص، شفافیت و پاسخ‌گویی است.
اکنون باید منتظر ماند و دید وعده مرمت این اثر تاریخی به چه نتیجه‌ای می‌رسد و آیا کتیبه تخت‌خان پس از این اتفاق، با حفاظت اصولی و برنامه‌ای پایدار به نسل‌های آینده سپرده خواهد شد؟
